Cô bác anh chị thân mến, trong cơ thể con người, mũi họng giống như cửa ngõ của căn nhà. Gió lạnh, bụi bẩn, tà khí, ăn uống thất thường hay sức đề kháng suy giảm đều có thể men theo cửa ấy mà đi vào. Có người nghẹt mũi, đau đầu, chảy dịch lại nghĩ mình viêm họng. Có người rát họng, ho khan, nuốt đau lại tưởng viêm xoang. Nhầm bệnh giống như người làm vườn tưới nhầm gốc cây: lá vẫn héo, rễ vẫn yếu, bệnh cứ tái đi tái lại.
Theo y học cổ truyền, viêm xoang và viêm họng đều liên quan mật thiết đến Phế, Tỳ, Thận và sự lưu thông của khí huyết vùng đầu mặt. Tuy cùng nằm trên đường hô hấp, nhưng căn nguyên, biểu hiện và phép trị lại có điểm khác nhau. Phân biệt đúng viêm xoang và viêm họng giúp cô bác anh chị chăm sóc kịp thời, tránh để bệnh kéo dài thành mạn tính, gây mệt mỏi, mất ngủ, suy giảm chính khí.
Viêm xoang là gì theo y học cổ truyền?
Trong Đông y, viêm xoang thường được xếp vào phạm vi chứng “tỵ uyên”, “tỵ trất”, nghĩa là mũi tắc, chảy dịch đục, đau vùng trán, đau hai bên má, nặng đầu. Căn nguyên thường do phong hàn, phong nhiệt xâm nhập vào Phế, hoặc do Tỳ hư sinh đàm thấp, đàm thấp ứ lại ở vùng xoang. Lâu ngày, tà khí quẩn quanh như ao tù không được khơi dòng, sinh ra dịch đặc, mùi hôi, nghẹt mũi dai dẳng.
Phế chủ khí, khai khiếu ra mũi. Khi Phế khí không tuyên thông, mũi bị bế tắc. Tỳ chủ vận hóa, nếu Tỳ yếu thì thủy thấp không chuyển hóa được, kết lại thành đàm. Thận là gốc tiên thiên, nếu Thận khí suy thì sức chống đỡ của cơ thể kém, bệnh dễ tái phát mỗi khi thời tiết thay đổi. Vì vậy, người bị viêm xoang thường không chỉ có bệnh ở mũi, mà còn có gốc yếu bên trong.
Dấu hiệu nhận biết viêm xoang
Viêm xoang thường có các biểu hiện nổi bật như nghẹt mũi một bên hoặc hai bên, chảy nước mũi đặc, dịch vàng xanh hoặc trắng đục, đau nhức vùng trán, gò má, quanh hốc mắt, nặng đầu, giảm ngửi. Nhiều người sáng ngủ dậy thấy đờm dịch chảy xuống họng, phải khạc nhổ nhiều. Khi cúi đầu, đau vùng mặt có thể tăng lên. Trường hợp mạn tính, người bệnh hay mệt mỏi, hơi thở có mùi, ngủ không sâu, dễ cáu gắt.
Viêm họng là gì theo y học cổ truyền?
Viêm họng trong y học cổ truyền thường thuộc phạm vi “hầu tý”, “nhũ nga”, liên quan đến vùng hầu họng sưng đau, khô rát, nuốt vướng, ho. Cổ nhân cho rằng họng là cửa ngõ của Phế Vị. Khi phong nhiệt phạm Phế, nhiệt độc kết ở hầu họng, hoặc âm dịch hao tổn khiến họng mất sự nhu nhuận, người bệnh sẽ thấy đau rát, khô, ho, khàn tiếng.
Nếu ví mũi là mái hiên đón gió, thì họng là con đường dẫn khí vào trong. Con đường ấy khô nóng, viêm đỏ thì nói năng, ăn uống, hít thở đều khó chịu. Người viêm họng cấp thường do ngoại tà phong nhiệt, ăn cay nóng, uống lạnh nhiều, thức khuya. Người viêm họng mạn thường có gốc Phế âm hư, Tỳ khí yếu, đàm thấp quẩn lại hoặc dịch mũi xoang chảy xuống kích thích họng lâu ngày.
Dấu hiệu nhận biết viêm họng
Viêm họng thường biểu hiện bằng cảm giác đau rát họng, nuốt đau, họng đỏ, khô họng, ho khan hoặc ho có đờm, khàn tiếng, có thể sốt nhẹ, nổi hạch góc hàm. Cơn đau thường rõ khi nuốt nước bọt, nói nhiều hoặc sau khi ngủ dậy. Nếu viêm họng do phong nhiệt, người bệnh hay khát nước, miệng khô, rêu lưỡi vàng mỏng. Nếu do âm hư, họng khô dai dẳng, ho ít đờm, người nóng âm ỉ về chiều.
Phân biệt viêm xoang và viêm họng qua triệu chứng thường gặp
Vị trí khó chịu chính
Viêm xoang thường khó chịu nhiều ở mũi, trán, má, hốc mắt, vùng đầu mặt. Người bệnh cảm giác nặng đầu, nghẹt mũi, đau âm ỉ như có vật đè trong xoang. Viêm họng lại khó chịu chính ở cổ họng, khi nuốt, nói, ho hoặc khạc đờm. Nói nôm na, viêm xoang là “tắc ở cửa mũi”, còn viêm họng là “nóng rát ở đường hầu”.
Tính chất dịch tiết
Viêm xoang hay có dịch mũi đặc, chảy ra trước hoặc chảy xuống sau họng. Dịch có thể trắng đục, vàng xanh, đôi khi mùi hôi. Viêm họng có thể có đờm, nhưng cảm giác chủ đạo là rát, khô, vướng họng. Nếu cô bác anh chị thường xuyên phải khịt mũi, khạc dịch từ mũi xuống họng, cần nghĩ nhiều đến viêm xoang kèm chảy dịch sau.
Đau đầu và nghẹt mũi
Đau đầu trong viêm xoang thường rõ ở vùng trán, hai bên má, quanh mắt, tăng khi thay đổi thời tiết hoặc cúi đầu. Nghẹt mũi là triệu chứng rất thường gặp. Trong viêm họng đơn thuần, đau đầu nếu có thường nhẹ hơn, đi kèm sốt, mệt, đau rát họng; nghẹt mũi không phải dấu hiệu chính.
Ho trong viêm xoang và viêm họng khác nhau thế nào?
Viêm họng thường gây ho do niêm mạc họng bị kích thích trực tiếp, có thể ho khan, ho rát, ho tăng khi nói nhiều. Viêm xoang cũng có thể gây ho, nhưng thường do dịch xoang chảy xuống họng, nhất là về đêm hoặc sáng sớm. Bởi vậy có người uống thuốc ho mãi không đỡ, vì gốc lại nằm ở xoang, giống như lau nước dưới sàn mà quên khóa vòi trên cao.
Cách chăm sóc tại nhà theo y học cổ truyền
Giữ ấm và thông khiếu mũi họng
Cô bác anh chị nên giữ ấm cổ, ngực, gan bàn chân, tránh gió lạnh thốc vào gáy và mũi. Có thể xông hơi nhẹ bằng nước ấm với vài lát gừng, sả hoặc tía tô trong 5–10 phút, tuần 2–3 lần, giúp thông mũi, làm dịu họng. Không nên xông quá nóng, không trùm kín quá lâu, đặc biệt với người già yếu, trẻ nhỏ, người dễ chóng mặt.
Súc họng và vệ sinh mũi đúng cách
Với viêm họng, súc miệng họng bằng nước muối ấm loãng giúp làm sạch vùng hầu họng, giảm cảm giác vướng rát. Với viêm xoang, rửa mũi bằng dung dịch phù hợp có thể giúp làm loãng dịch, giảm ứ trệ. Tuy nhiên cần thao tác nhẹ nhàng, không lạm dụng, không dùng nước quá mặn hoặc dụng cụ không sạch vì có thể làm niêm mạc tổn thương thêm.
Ăn uống để kiện Tỳ, dưỡng Phế
Người hay viêm xoang, viêm họng nên hạn chế đồ lạnh, nước đá, rượu bia, món cay nóng, chiên rán nhiều dầu mỡ. Nên dùng thức ăn ấm, mềm, dễ tiêu như cháo hành tía tô khi mới cảm lạnh, canh củ sen, lê hấp gừng lượng vừa phải khi họng khô rát. Tỳ vị khỏe thì đàm thấp ít sinh; Phế được nhuận thì họng mũi bớt khô, bớt kích ứng.
Khi nào cần đi thăm khám?
Cô bác anh chị nên đi khám khi nghẹt mũi, đau đầu, chảy dịch mũi kéo dài trên 7–10 ngày không cải thiện; sốt cao; đau nhức mặt nhiều; dịch mũi hôi; ho kéo dài; khàn tiếng lâu ngày; nuốt đau tăng; khó thở; hoặc bệnh tái đi tái lại nhiều lần. Với trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ có thai, người có bệnh nền, càng không nên tự ý dùng thuốc hay bài thuốc truyền miệng.
Trong y học cổ truyền, điều trị viêm xoang và viêm họng không chỉ là làm hết nghẹt mũi hay giảm đau rát họng trước mắt. Muốn trị cho bền, cần biện chứng rõ hàn hay nhiệt, hư hay thực, đàm thấp hay âm hư, bệnh ở Phế là chính hay liên lụy đến Tỳ Thận. Nếu phong hàn phạm Phế thì phép trị cần khu phong tán hàn, tuyên thông Phế khí. Nếu phong nhiệt, nhiệt độc kết họng thì cần sơ phong thanh nhiệt, lợi yết, giải độc. Nếu Tỳ hư sinh đàm thấp gây viêm xoang dai dẳng thì phải kiện Tỳ hóa thấp, hóa đàm thông khiếu. Nếu Phế âm hư làm họng khô rát kéo dài thì phải dưỡng âm nhuận Phế. Nếu Thận khí suy, chính khí yếu, bệnh gặp lạnh lại tái phát thì cần bồi bổ gốc tiên thiên, giúp cơ thể tự giữ vững hàng rào phòng vệ. Đông y nhìn bệnh như nhìn một cái cây: lá héo phải xem rễ, hoa kém phải xem đất, dòng nước đục phải khơi từ nguồn. Bởi vậy, chăm sóc mũi họng cần kiên trì, đúng phép, đúng thể bệnh, không nóng vội chạy theo triệu chứng.
Cô bác anh chị thân mến, mũi họng khỏe thì hơi thở thông, giấc ngủ yên, tinh thần cũng nhẹ nhõm hơn. Đừng chờ bệnh nặng mới chăm, cũng đừng để viêm xoang, viêm họng tái đi tái lại như mùa mưa cũ quay về. Nếu cô bác anh chị đang băn khoăn không biết mình bị viêm xoang hay viêm họng, hoặc bệnh kéo dài chưa tìm được hướng xử lý phù hợp, hãy chủ động thăm khám để được biện chứng và tư vấn theo thể trạng.
Để được tư vấn kỹ hơn và tham khảo các bài thuốc chữa do tôi nghiên cứu, cô bác anh chị có thể đặt lịch thăm khám tại đây, nhắn tin Zalo qua https://zalo.me/0963835102 hoặc gọi hotline 0963835102 để được hỗ trợ.
TTƯT, Bác sĩ Lê Phương
