Cô bác anh chị thân mến, trong cơ thể con người, mũi giống như cánh cửa đón khí trời. Cánh cửa ấy thông suốt thì hơi thở nhẹ nhàng, đầu óc sáng khoái; nhưng khi viêm xoang ghé đến, dịch mũi ứ lại, trán nặng, mặt đau, hơi thở bí bách, chỉ một bữa ăn không hợp cũng có thể khiến bệnh như “đống rơm gặp lửa”. Vì thế, câu hỏi viêm xoang có ăn cay được không là điều rất nhiều cô bác anh chị băn khoăn, nhất là người quen dùng ớt, tiêu, sa tế, lẩu cay trong bữa ăn hằng ngày.
Theo Y học cổ truyền, viêm xoang thường liên quan đến tình trạng phế khí không tuyên thông, tỳ vận hóa kém, đàm thấp tích tụ, phong nhiệt hoặc phong hàn xâm phạm vùng tỵ khiếu. Khi chính khí suy, tà khí dễ lưu lại ở mũi xoang, làm dịch đặc, nghẹt mũi, đau đầu, hắt hơi, chảy mũi kéo dài. Ăn cay đúng lúc có thể giúp phát tán nhẹ, làm ấm cơ thể; nhưng ăn cay sai thể bệnh lại chẳng khác nào đổ thêm dầu vào bếp lửa đang cháy âm ỉ trong xoang.
Viêm xoang có ăn cay được không?
Trả lời ngắn gọn: người viêm xoang không nên ăn quá cay, đặc biệt khi đang nghẹt mũi, chảy mũi vàng xanh, đau nhức vùng trán – má, họng khô, miệng đắng hoặc đang trong đợt viêm cấp. Vị cay trong Đông y có tính tân tán, nghĩa là có khả năng phát tán, làm khí huyết lưu thông, mở lỗ chân lông, giúp cơ thể “xua” một phần tà khí ra ngoài. Tuy nhiên, phần lớn món cay hiện nay không chỉ có vị cay đơn thuần mà còn đi kèm dầu mỡ, gia vị nóng, muối nhiều, đồ chiên nướng, rượu bia. Những thứ này dễ sinh thấp nhiệt, làm dịch xoang đặc hơn, niêm mạc mũi sưng nề hơn.
Nói nôm na, xoang đang viêm giống như con mương bị bùn lấp. Nếu chỉ khơi thông nhẹ nhàng thì nước chảy được; nhưng nếu vừa khơi vừa đổ thêm đất nóng, dầu mỡ, rác bẩn thì mương càng tắc. Người viêm xoang ăn cay nhiều có thể thấy lúc đầu mũi thông thoáng đôi chút, nhưng sau đó lại dễ khô rát mũi, hắt hơi, chảy dịch nhiều, đau đầu tăng hoặc ho khan về đêm.
Vì sao đồ cay có thể làm viêm xoang nặng hơn?
Theo Y học cổ truyền: vị cay dễ động hỏa, hao tân dịch
Trong Y học cổ truyền, vị cay quy vào Phế là chính, có tác dụng hành khí, tán hàn, giải biểu. Nhưng cay quá mức lại làm hao tân dịch, sinh nhiệt, khiến phế âm bị tổn thương. Khi phế mất chức năng tuyên phát và túc giáng, đường mũi xoang khó thông, dịch ứ lại thành đàm. Nếu người bệnh vốn có biểu hiện nhiệt như dịch mũi vàng, mùi hôi, họng khô, mặt nóng, táo bón, lưỡi đỏ, rêu vàng thì ăn cay nhiều càng khiến nhiệt uất ở phế vị bốc lên vùng mũi.
Theo sinh hoạt hằng ngày: cay làm niêm mạc dễ kích ứng
Thức ăn cay nóng có thể làm vùng mũi họng tăng tiết dịch, gây cảm giác cay xộc lên mũi, chảy nước mũi, hắt hơi. Với người khỏe, phản ứng ấy chỉ thoáng qua; nhưng với người viêm xoang mạn tính, niêm mạc vốn đã nhạy cảm như chiếc lá non gặp gió hanh, chỉ cần kích thích nhẹ cũng dễ sưng nề, bít tắc lỗ thông xoang. Vì vậy, cô bác anh chị bị viêm xoang lâu năm cần quan sát cơ thể sau mỗi bữa ăn cay, không nên chủ quan.
Khi nào người viêm xoang cần kiêng cay?
Cô bác anh chị nên kiêng hoặc hạn chế tối đa đồ cay trong các trường hợp sau: đang viêm xoang cấp, đau nhức vùng mặt, nghẹt mũi nhiều, dịch mũi vàng xanh, sốt nhẹ, họng khô rát, ho về đêm, miệng hôi, táo bón, nổi mụn, mất ngủ hoặc cơ địa âm hư nội nhiệt. Đây là lúc “nhiệt tà” đang thịnh, nếu ăn ớt, tiêu, lẩu cay, mì cay, đồ nướng cay thì bệnh dễ kéo dài, thuốc khó phát huy tác dụng.
Người có tỳ vị yếu, hay đầy bụng, trào ngược, đau dạ dày cũng cần cẩn trọng. Tỳ là nguồn sinh đàm; tỳ yếu thì thủy thấp không hóa, lâu ngày tích thành đàm trọc đưa lên phế, làm xoang càng dai dẳng. Ăn cay kèm dầu mỡ càng làm tỳ vị thêm mệt, giống như bắt con trâu gầy kéo cày trên ruộng bùn nặng.
Trường hợp nào có thể dùng vị cay nhẹ?
Không phải ai viêm xoang cũng tuyệt đối cấm vị cay. Với người thuộc thể phong hàn, thường có biểu hiện sợ lạnh, hắt hơi nhiều, nước mũi trong loãng, gặp lạnh thì nghẹt mũi tăng, không khát nhiều, lưỡi nhạt, rêu trắng, có thể dùng một chút vị cay ấm từ gừng, tía tô, hành, kinh giới trong bữa ăn. Nhưng chữ quan trọng ở đây là một chút, dùng như gia vị điều hòa, không dùng như món kích thích.
Ví dụ, cô bác anh chị có thể dùng cháo hành tía tô khi mới nhiễm lạnh, uống nước gừng ấm loãng sau khi đi mưa, hoặc thêm vài lát gừng vào món canh. Những cách này giúp ôn phế, tán hàn, thông dương khí nhẹ nhàng. Tuy nhiên, nếu dịch mũi chuyển vàng, họng khô, người nóng, khát nước thì cần dừng các món cay ấm để tránh chuyển hàn thành nhiệt.
Người viêm xoang nên ăn uống thế nào để xoang thông thoáng?
Ưu tiên món thanh đạm, kiện tỳ, hóa đàm
Cô bác anh chị nên ăn ấm, mềm, dễ tiêu; tăng rau xanh, củ quả, cháo, canh, món hấp luộc. Có thể dùng các món như cháo gạo tẻ với tía tô lượng vừa, canh bí đao, canh cải xanh nấu gừng rất ít, nước ấm pha mật ong nếu không có kiêng kỵ. Mục tiêu là giúp tỳ vị nhẹ gánh, đàm thấp bớt sinh, phế khí dễ tuyên thông.
Hạn chế nhóm dễ sinh đàm thấp và thấp nhiệt
Ngoài đồ cay, người viêm xoang nên hạn chế rượu bia, nước đá, đồ chiên rán, thức ăn quá ngọt, đồ nếp, thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ ăn khuya. Những món này dễ làm đàm thấp quấn lại như bùn non, khiến dịch mũi dai dẳng, sáng dậy khạc đờm, họng vướng, đầu nặng.
Cách chăm sóc tại nhà hỗ trợ người viêm xoang
Mỗi ngày, cô bác anh chị nên giữ ấm vùng cổ gáy, ngực và bàn chân; tránh để gió lạnh thốc trực tiếp vào mặt. Có thể xông mũi bằng hơi nước ấm trong thời gian ngắn, giữ khoảng cách an toàn để tránh bỏng. Khi rửa mũi bằng dung dịch phù hợp, cần thao tác nhẹ, không lạm dụng quá nhiều lần. Buổi tối nên ngủ sớm, kê đầu vừa phải, tránh thức khuya vì thức khuya làm âm huyết hao, chính khí suy, bệnh xoang dễ tái đi tái lại.
Cô bác anh chị cũng có thể day ấn nhẹ vùng nghinh hương hai bên cánh mũi, ấn đường giữa hai đầu lông mày, phong trì sau gáy trong vài phút mỗi ngày. Day ấn cần vừa sức, không day khi vùng da đang viêm đỏ, trầy xước. Đây là cách giúp khí huyết vùng đầu mặt lưu thông, hỗ trợ giảm cảm giác nghẹt nặng.
Lưu ý an toàn khi bị viêm xoang
Nếu cô bác anh chị có biểu hiện đau đầu dữ dội, sốt cao, sưng quanh mắt, nhìn mờ, chảy máu mũi nhiều, dịch mũi hôi kéo dài, hoặc viêm xoang tái phát nhiều lần trong năm, không nên chỉ tự kiêng ăn hay tự xông tại nhà. Cần được thăm khám để xác định thể bệnh, mức độ bệnh và hướng điều trị phù hợp. Đông y coi trọng biện chứng luận trị, mỗi người một căn nguyên, không thể lấy một mẹo dùng chung cho tất cả.
Nguyên tắc Đông y khi điều trị viêm xoang từ gốc
Muốn trị viêm xoang bền vững, không thể chỉ nhìn vào cái ngọn là nghẹt mũi, chảy mũi hay đau đầu, mà phải nhìn về gốc rễ của tạng phủ. Theo Y học cổ truyền, mũi là khiếu của Phế, nhưng bệnh xoang lâu ngày thường không chỉ nằm ở Phế mà còn liên quan đến Tỳ và Thận. Phế khí yếu thì cửa mũi không thông, tà khí dễ xâm nhập; Tỳ hư thì vận hóa kém, thấp đọng thành đàm; Thận khí suy thì nền tảng tiên thiên không vững, sức chống đỡ của cơ thể giảm, bệnh dễ tái phát khi gặp lạnh, thay mùa, ăn uống thất thường. Vì vậy phép trị cần tùy thể mà dùng: phong hàn thì khu phong tán hàn, thông khiếu; phong nhiệt thì sơ phong thanh nhiệt; đàm thấp thì kiện tỳ hóa đàm, lợi thấp; chính khí suy thì bổ khí cố biểu, dưỡng phế, kiện tỳ, ôn thận khi cần. Cũng như chăm một cái cây, muốn lá xanh thì phải tưới đúng gốc, xới đất, giữ nước, đón nắng vừa đủ; chữa viêm xoang cũng vậy, phải điều hòa ăn uống, giấc ngủ, khí huyết và tạng phủ, không nên chờ bệnh bùng lên rồi mới vội vàng dập triệu chứng.
Cô bác anh chị thân mến, ăn cay khi bị viêm xoang không phải là điều cấm tuyệt đối cho mọi người, nhưng phần lớn trường hợp cần hạn chế, nhất là khi xoang đang viêm nóng, dịch đặc, đau nhức. Cơ thể luôn lên tiếng rất thật; chỉ cần ta lắng nghe sớm, chăm sóc đúng, bệnh sẽ bớt cơ hội bám rễ. Nếu cô bác anh chị đang bị viêm xoang dai dẳng, tái phát nhiều lần, muốn được tư vấn theo thể trạng và tham khảo các bài thuốc chữa viêm xoang do tôi nghiên cứu, hãy chủ động đặt lịch thăm khám tại đây, nhắn tin Zalo qua https://zalo.me/0963835102 hoặc gọi hotline 0963835102 để được hướng dẫn phù hợp.
TTƯT, Bác sĩ Lê Phương
