Cô bác anh chị thân mến, trong Đông y có câu “Tỳ Vị là gốc của hậu thiên”, nghĩa là sau khi con người sinh ra, ăn uống chính là nguồn nuôi dưỡng khí huyết, gân xương, tinh thần. Dạ dày cũng giống như chiếc nồi đất trong bếp nhà quê, muốn nấu cơm ngon thì lửa phải vừa, nước phải đủ, gạo phải sạch. Nếu ta cứ đổ vào đó những món nhiều dầu mỡ, chiên đi rán lại, cay nóng, khó tiêu thì cái “nồi Vị” ấy lâu ngày sẽ sinh đầy trệ, nóng rát, đau âm ỉ, ợ hơi, ợ chua, ăn không ngon, ngủ không yên.
Vậy đau dạ dày có nên ăn đồ chiên rán không? Câu trả lời của tôi là: nên hạn chế tối đa, đặc biệt trong giai đoạn đang đau, đầy bụng, buồn nôn, ợ nóng hoặc viêm loét tiến triển. Bởi dưới góc nhìn Y học cổ truyền, đồ chiên rán thường có tính béo trệ, dễ sinh thấp nhiệt, làm Tỳ Vị vận hóa kém, khí cơ không thông, từ đó khiến cơn đau dạ dày dễ tái đi tái lại như đám cỏ chưa nhổ tận rễ, cứ mưa xuống là mọc lên.
Đau dạ dày có nên ăn đồ chiên rán không?
Với người đau dạ dày, đồ chiên rán không phải là lựa chọn phù hợp để ăn thường xuyên. Những món như gà rán, khoai tây chiên, nem rán, bánh rán, thịt quay nhiều mỡ, đồ chiên ngập dầu thường khiến dạ dày phải co bóp nhiều hơn, tiêu hóa chậm hơn. Khi thức ăn lưu lại lâu trong Vị phủ, người bệnh dễ có cảm giác đầy tức thượng vị, ợ hơi, buồn nôn, nóng rát sau xương ức hoặc đau tăng sau ăn.
Trong Y học cổ truyền, dạ dày thuộc Vị, có chức năng thu nạp và làm chín nhừ thức ăn; Tỳ chủ vận hóa, đưa tinh chất đi nuôi cơ thể. Tỳ Vị giống như đôi vợ chồng cùng gánh một quang thóc. Một bên thu nhận, một bên chuyển vận. Nếu đồ ăn quá nhiều dầu mỡ, nặng nề, khó tiêu thì cái gánh ấy trở nên trĩu xuống, Tỳ không vận hóa được, Vị không giáng được, khí bị nghịch lên gây ợ chua, ợ nóng, nôn nao. Vì vậy, khi đang đau dạ dày, cô bác anh chị càng ăn nhiều đồ chiên rán thì bệnh càng dễ dây dưa.
Vì sao đồ chiên rán dễ làm đau dạ dày nặng hơn?
Đồ chiên rán làm Tỳ Vị bị thấp trệ
Đồ chiên rán thường nhiều dầu mỡ. Trong Đông y, những thức ăn quá béo ngậy dễ sinh “thấp”, mà thấp thì có tính nặng, dính, làm trở ngại sự vận hành của khí. Khi thấp trệ ở trung tiêu, người bệnh thường thấy bụng đầy, ăn ít đã no, miệng nhạt, người nặng nề, đại tiện không đều. Đau dạ dày lúc này không chỉ là một điểm đau đơn thuần, mà là biểu hiện của cả bộ máy Tỳ Vị đang bị ùn ứ như dòng mương bị rác lá chặn lại, nước không chảy thông được.
Đồ chiên rán dễ sinh nhiệt, kích thích Vị khí nghịch
Khi dầu mỡ được chiên ở nhiệt cao, món ăn trở nên khô, nóng, khó tiêu. Ăn nhiều có thể làm Vị mất chức năng hòa giáng. Vị khí vốn phải đi xuống, nhưng khi bị kích thích lại nghịch lên, gây ợ hơi, ợ chua, nóng rát, buồn nôn. Người có sẵn chứng Can khí phạm Vị, hay căng thẳng, dễ cáu, đau tăng khi lo nghĩ, nếu ăn thêm đồ chiên rán thì giống như đổ dầu vào bếp lửa, cơn đau dễ bùng lên mạnh hơn.
Ăn đồ chiên rán ban đêm càng hại dạ dày
Buổi tối là lúc dương khí dần thu liễm, cơ thể cần nghỉ ngơi. Nếu ăn đồ chiên rán muộn, dạ dày phải làm việc như người nông dân bị gọi dậy cày ruộng giữa đêm. Thức ăn tiêu chậm, khí cơ đình trệ, dễ gây đầy bụng, trào ngược, khó ngủ. Người đau dạ dày nên đặc biệt tránh ăn đồ chiên rán sau 19 giờ, không nằm ngay sau ăn và nên dùng bữa tối nhẹ, ấm, mềm, dễ tiêu.
Người đau dạ dày nên ăn uống thế nào cho hợp với Tỳ Vị?
Ưu tiên món mềm, ấm, ít dầu
Nguyên tắc đầu tiên là “ôn trung, hòa Vị, kiện Tỳ”. Cô bác anh chị nên chọn cháo, cơm mềm, canh rau nấu nhừ, thịt nạc hấp, cá hấp, trứng hấp, bí đỏ, khoai lang vừa phải, rau xanh nấu chín. Thức ăn nên dùng khi còn ấm, tránh quá nóng hoặc quá lạnh. Dạ dày đau giống như mảnh đất vừa qua mùa hạn, ta phải tưới nhẹ từng chút, không nên dội ào ào.
Ăn chậm, nhai kỹ, chia nhỏ bữa
Nhai kỹ giúp giảm gánh nặng cho Vị. Mỗi bữa chỉ nên ăn vừa đủ, không để quá đói rồi ăn quá no. Người đau dạ dày có thể chia thành 4 đến 5 bữa nhỏ trong ngày, tùy thể trạng. Khi ăn nên giữ tâm thế thư thái, không vừa ăn vừa tranh luận, xem tin tức căng thẳng hoặc làm việc. Đông y rất coi trọng tình chí, bởi Can uất có thể ảnh hưởng tới Tỳ Vị, làm đau tức vùng thượng vị nặng hơn.
Nếu thèm đồ chiên rán thì xử trí ra sao?
Trong giai đoạn đau cấp, đang ợ chua, nóng rát, buồn nôn, đi ngoài bất thường, cô bác anh chị nên kiêng hẳn. Khi bệnh ổn định hơn, nếu thật sự muốn ăn thì chỉ nên ăn một lượng rất nhỏ, không ăn lúc đói, không ăn vào buổi tối, không dùng dầu chiên đi chiên lại, không ăn kèm rượu bia, nước ngọt có gas, dưa muối cay chua. Tốt hơn, hãy thay cách chiên ngập dầu bằng áp chảo rất ít dầu, nướng giấy bạc, hấp, kho hoặc om mềm.
Những món người đau dạ dày nên hạn chế cùng đồ chiên rán
Đồ chiên rán thường đi cùng các món cay nóng, nước chấm chua cay, đồ uống lạnh. Đây là bộ ba dễ làm Tỳ Vị rối loạn. Người đau dạ dày nên hạn chế ớt, tiêu, mù tạt, rượu bia, cà phê đặc, trà đặc, nước có gas, đồ muối chua, thực phẩm quá cứng, quá khô, thức ăn để lâu. Với người thuộc thể Vị âm hư, hay nóng rát, miệng khô, táo bón, càng cần tránh món khô nóng. Với người Tỳ Vị hư hàn, bụng lạnh, ăn lạnh đau tăng, đại tiện lỏng, cũng không nên dùng đồ nhiều dầu vì càng làm trung tiêu thêm trì trệ.
Gợi ý món ăn dễ làm tại nhà cho người đau dạ dày
Cháo gạo tẻ bí đỏ
Dùng một nắm gạo tẻ, một miếng bí đỏ vừa đủ, nấu nhừ thành cháo loãng. Ăn ấm vào buổi sáng hoặc tối. Món này mềm, dễ tiêu, vị ngọt nhẹ, giúp nâng đỡ Tỳ Vị, phù hợp với người ăn kém, bụng hay đầy, mới qua đợt đau.
Canh thịt nạc nấu rau củ mềm
Chọn thịt nạc băm nhỏ, nấu cùng cà rốt, bí xanh hoặc rau mồng tơi. Nêm nhạt, không cho nhiều dầu, không dùng gia vị cay. Món canh ấm giúp bữa ăn trôi nhẹ, không bắt dạ dày làm việc quá sức.
Nước gừng ấm dùng đúng cách
Với người Tỳ Vị hư hàn, hay đau âm ỉ, thích chườm ấm, ăn lạnh đau tăng, có thể dùng vài lát gừng tươi hãm nước ấm uống từng ngụm nhỏ sau ăn. Tuy nhiên, người đang nóng rát nhiều, miệng khô, táo bón, ợ chua dữ dội không nên tự dùng nhiều gừng vì có thể làm cảm giác nóng tăng thêm.
Lưu ý an toàn khi đau dạ dày kéo dài
Nếu đau dạ dày kéo dài, đau dữ dội, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, sụt cân nhanh, nuốt nghẹn, thiếu máu, mệt lả hoặc đau tái phát nhiều lần, cô bác anh chị không nên chỉ kiêng ăn tại nhà mà cần đi thăm khám. Ăn uống đúng là phần rất quan trọng, nhưng với bệnh dạ dày mạn tính, muốn bền vững cần xem xét căn nguyên: Tỳ Vị hư yếu, Can khí uất kết, thấp nhiệt trung tiêu, Vị âm bất túc hay hàn tà phạm Vị. Mỗi thể bệnh có phép trị khác nhau, không thể dùng một mẹo chung cho tất cả.
Nguyên tắc Y học cổ truyền trong chăm sóc người đau dạ dày
Theo Y học cổ truyền, đau dạ dày không nên chỉ nhìn ở chỗ đau mà phải nhìn toàn bộ gốc rễ Tỳ, Vị, Can và Thận. Vị chủ thu nạp, Tỳ chủ vận hóa, Can chủ sơ tiết, Thận là gốc tiên thiên nâng đỡ dương khí toàn thân. Khi ăn uống thất thường, lo nghĩ quá độ, thức khuya, dùng nhiều đồ chiên rán, cay nóng, rượu bia, khí cơ trung tiêu sẽ rối loạn. Muốn trị tận gốc phải tùy chứng mà lập phép: người hư thì kiện Tỳ ích khí, người lạnh thì ôn trung tán hàn, người uất thì sơ Can hòa Vị, người thấp nhiệt thì thanh nhiệt hóa thấp, người âm hư thì dưỡng âm ích Vị. Cũng như chăm một cái cây, không thể chỉ lau lá vàng mà quên xới đất, tưới nước, bắt sâu và giữ cho gốc rễ khỏe. Vì vậy, cô bác anh chị hãy chủ động giữ nếp ăn uống điều độ, hạn chế đồ chiên rán, ăn ấm mềm, ngủ đúng giờ, bớt lo nghĩ, đừng đợi đến khi đau quặn, trào ngược, mất ngủ triền miên mới tìm cách chữa. Đông y quý ở chỗ phòng bệnh từ khi bệnh còn manh nha, dưỡng chính khí để tà khí khó xâm phạm. Nếu cô bác anh chị đang đau dạ dày lâu ngày, ăn kiêng mãi không ổn, hãy tham khảo các bài thuốc chữa dạ dày do tôi nghiên cứu để được biện chứng đúng thể, điều trị vào gốc bệnh, giúp Tỳ Vị dần yên như mặt nước sau cơn gió lớn.
Đặt lịch thăm khám đau dạ dày cùng Bác sĩ Lê Phương
Cô bác có thể liên hệ với tôi để được tư vấn và đặt lịch thăm khám trực tiếp qua các kênh sau:
- Đăng ký thăm khám: bacsilephuong.com/lien-he
- Hotline hỗ trợ: 0963835102
- Tư vấn qua Zalo: zalo.me/0963835102
Thân ái chúc cô bác anh chị luôn mạnh khỏe và bình an!
TTƯT, Bác sĩ Lê Phương
