Ho uống nước chanh được không? Cách dùng chuẩn Y học cổ truyền

TTƯT BS.CKII. Bs. Lê Phương

Đã hỏi: 07h44 - 31/01/2026

Cô bác anh chị thân mến, có bao giờ mọi người tự hỏi tại sao cơ thể mình lại giống như một cái cây trong vườn nhà không? Khi rễ khỏe, cành lá xanh tươi; nhưng khi gió lạnh tràn về, nếu gốc không vững, nhựa sống không thông, cái cây ấy sẽ bắt đầu run rẩy và phát ra những tiếng “khục khặc” – đó chính là tiếng ho của chúng ta. Ho không đơn thuần chỉ là phản ứng của cổ họng, mà trong Đông y, đó là tiếng kêu cứu của tạng Phế khi bị ngoại tà xâm nhập hoặc khi chính khí bên trong đã hao mòn. Nhiều người khi thấy cổ họng ngứa ngáy, lửa đốt trong lồng ngực thường nghĩ ngay đến một ly nước chanh mát lạnh để làm dịu đi cái gắt của cơn ho. Nhưng liệu “vị thuốc” bình dân này có thực sự là dòng nước mát tưới tắm cho tạng Phế, hay lại là cơn gió lạnh làm héo đi mầm sống bên trong?

Trong quan niệm của Y học cổ truyền, cơ thể con người là một chỉnh thể thống nhất, nơi khí huyết lưu thông như dòng sông chảy mãi không ngừng. Khi chúng ta ho, nghĩa là “khí” thay vì đi xuống (túc giáng) thì lại nghịch đi lên trên. Nỗi đau của người bệnh ho không chỉ nằm ở cảm giác đau rát cổ họng, mất ngủ hằng đêm mà còn là nỗi lo về sự suy kiệt của “hàng rào bảo vệ” cơ thể. Việc lạm dụng những phương pháp dân gian mà chưa hiểu rõ tính chất của chúng giống như việc tưới nước cho cây vào giữa trưa nắng gắt; đôi khi lòng tốt lại vô tình làm hại thân. Vì vậy, hiểu rõ về tính vị của quả chanh và cơ chế của tạng phủ là chìa khóa để cô bác anh chị tự làm thầy thuốc cho chính mình ngay tại căn bếp nhỏ.

Cái lý của quả chanh dưới góc nhìn Đông y

Quả chanh trong Y học cổ truyền có vị chua (toan), tính bình (có tài liệu ghi hơi hàn). Vị chua vốn có tính chất thu liễm, tức là gom lại, giữ lại. Theo quy luật ngũ hành, vị chua đi vào tạng Can, nhưng lại có tác động rất lớn đến tạng Phế. Khi cô bác anh chị bị ho do “nhiệt” – tức là cổ họng sưng đỏ, đờm đặc vàng, người háo khát – thì một chút nước chanh có thể giúp thanh nhiệt, sinh tân dịch, làm dịu đi cái hỏa đang bốc lên. Lúc này, chanh đóng vai trò như một cơn mưa rào nhẹ nhàng dập tắt đám cháy trong phế quản.

Tuy nhiên, một thực tế mà tôi thường thấy trong quá trình thăm khám là rất nhiều người bị ho do “hàn” – tức là nhiễm lạnh, đờm trắng loãng, người sợ gió – nhưng vẫn uống nước chanh đá. Điều này cực kỳ nguy hiểm. Vì tính thu liễm của vị chua sẽ làm cho hàn tà bị “nhốt” lại bên trong cơ thể, không thoát ra ngoài được, khiến bệnh dai dẳng, giống như việc cô bác đóng cửa nhốt kẻ trộm ở trong nhà mình vậy. Hơn nữa, nếu uống quá chua hoặc uống khi bụng đói, tính acid (phương diện hiện đại) hay tính sát phạt của vị chua sẽ làm tổn thương tỳ vị, mà Tỳ vốn là “mẹ” của Phế (Tỳ thổ sinh Phế kim). Mẹ có yếu thì con mới héo, gốc có mục thì ngọn mới lung lay.

Cách dùng nước chanh chuẩn để trị ho tại nhà

Để nước chanh trở thành vị thuốc thực thụ, cô bác anh chị cần tuân thủ những nguyên tắc “đúng – đủ – đều” và phù hợp với thể trạng của mình. Dưới đây là những cách áp dụng thực tế mà tôi đã hướng dẫn cho rất nhiều bệnh nhân:

Chanh mật ong nước ấm: Đây là bài thuốc kinh điển. Mật ong có vị ngọt, tính bình, giúp nhuận phế, hòa hoãn vị chua của chanh. Cô bác dùng 1/2 quả chanh tươi pha với 2 thìa mật ong và 200ml nước ấm (khoảng 40-50 độ C). Uống từng ngụm nhỏ vào buổi sáng sau khi ngủ dậy để làm sạch đường hô hấp.
Chanh muối (Chanh muối lâu năm): Với những trường hợp ho có đờm, cổ họng nhiều nhầy, dùng chanh muối sẽ tốt hơn chanh tươi. Vị mặn dẫn thuốc vào thận, giúp giáng hỏa, tiêu đờm hiệu quả hơn.
Siro chanh chưng đường phèn: Thái lát mỏng quả chanh (để cả vỏ vì vỏ chanh chứa tinh dầu giúp thông phế), thêm đường phèn và một vài lát gừng tươi. Gừng tính ấm sẽ trung hòa tính hàn của chanh, giúp tán hàn, chỉ khái (cắt cơn ho) rất tốt.

Những lưu ý an toàn không thể bỏ qua

Dù là vị thuốc tự nhiên, nhưng “thuốc bổ mà dùng sai cũng thành thuốc độc”. Cô bác anh chị cần đặc biệt lưu ý những điểm sau để bảo vệ sức khỏe:

Không uống nước chanh đá khi ho: Đá lạnh là “kẻ thù” số một của tạng Phế. Khi đang ho, họng đang tổn thương mà nạp thêm cái lạnh sẽ làm mạch máu co lại, đờm tắc nghẽn hơn.
Người đau dạ dày cần cẩn trọng: Vị chua quá nồng làm tăng tiết dịch vị, gây đau thượng vị. Trong trường hợp này, hãy dùng vỏ chanh sắc nước uống thay vì dùng nước cốt chanh.
Thời điểm sử dụng: Tuyệt đối không uống nước chanh đậm đặc khi bụng rỗng. Tốt nhất nên uống sau bữa ăn khoảng 30 phút.
Lưu ý về vỏ chanh: Đừng bỏ vỏ đi cô bác nhé! Vỏ chanh chứa lượng tinh dầu rất lớn, có tác dụng sát khuẩn và làm thông đường thở cực kỳ tốt.

Lời khuyên từ bác sĩ: Muốn trị ho tận gốc phải trị từ gốc rễ

Cô bác anh chị thân mến, trong y học cổ truyền, chúng tôi luôn tâm niệm rằng “Trị bệnh tất cầu kỳ bản” – nghĩa là chữa bệnh phải tìm đến cái gốc. Cơn ho mà mọi người đang chịu đựng thực chất chỉ là cái ngọn, là biểu hiện bên ngoài của sự mất cân bằng âm dương trong cơ thể. Muốn dứt điểm những cơn ho dai dẳng, không thể chỉ trông cậy vào một vài ly nước chanh hay những viên thuốc giảm ho tức thời. Phép trị cổ truyền chú trọng vào việc bồi bổ chính khí, làm cho “trong ấm ngoài êm”. Nếu ho do phế hư, ta phải bổ khí; nếu ho do tỳ yếu sinh đờm, ta phải kiện tỳ hóa đàm; nếu do gió lạnh xâm nhập, ta phải khu phong tán hàn. Khi tạng phủ được phục hồi chức năng vốn có, khí huyết lưu thông điều hòa, thì tà khí tự khắc bị đẩy lùi, cơn ho cũng theo đó mà tan biến như sương sớm gặp ánh mặt trời.

Sức khỏe của chúng ta vốn quý như vàng, và tạng Phế chính là “chiếc lọng” che chắn cho các tạng phủ khác. Thay vì đợi đến khi bệnh tình trở nặng, hơi thở hụt hơi, tiếng ho xé lòng mới bắt đầu tìm cách cứu chữa, tôi mong cô bác anh chị hãy chủ động chăm sóc bản thân từ những điều nhỏ nhất. Hãy lắng nghe cơ thể mình, giữ ấm vùng cổ, đôi bàn chân và ăn uống thuận theo tự nhiên. Một tinh thần lạc quan kết hợp với việc hiểu đúng về các vị thuốc quanh ta chính là liều thuốc quý nhất. Tôi luôn tin rằng, khi chúng ta quay về với những giá trị cốt lõi của Y học cổ truyền, bồi đắp cho cái gốc “Tiên thiên” và “Hậu thiên” thêm vững mạnh, thì cơ thể sẽ luôn đạt được trạng thái bình hòa, bách bệnh không xâm nạp được. Đừng để những cơn ho làm héo mòn nhựa sống, hãy để tôi đồng hành cùng cô bác anh chị trên hành trình tìm lại sự bình an trong từng nhịp thở.

Nếu cô bác anh chị đã thử nhiều cách dân gian mà cơn ho vẫn chưa dứt, hoặc muốn tìm hiểu sâu hơn về các bài thuốc Nam đặc trị ho, viêm họng được nghiên cứu bài bản, đừng ngần ngại liên hệ với tôi. Tôi luôn sẵn lòng lắng nghe và chia sẻ những giải pháp an toàn, hiệu quả từ thảo dược nước Nam.

Cô bác anh chị có thể liên hệ trực tiếp để tôi tư vấn kỹ hơn về tình trạng sức khỏe của mình qua các kênh sau: