TTƯT BS.CKII. Bs. Lê Phương
Đã hỏi: 06h52 - 21/01/2026
Từ xa xưa, nền y học cổ truyền Việt Nam đã gắn liền với những cây cỏ quanh vườn, mang lại hiệu quả chữa bệnh thiết thực và lành tính. Kế thừa tinh hoa đó, cuốn tài liệu “Sổ tay thuốc nam chữa bệnh tuyến cơ sở” do Tổng cục Hậu cần – Cục Quân y biên soạn và phát hành thông qua Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân là một công trình có giá trị thực tiễn cao. Cuốn sách không chỉ là tài liệu học tập cho cán bộ quân y mà còn là người bạn đồng hành tin cậy của nhân dân, đặc biệt là ở những vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo – nơi điều kiện trang thiết bị y tế còn gặp nhiều khó khăn.
Tư tưởng chủ đạo và sứ mệnh của tài liệu
Tài liệu được xây dựng dựa trên tư tưởng chiến lược xuyên suốt nhiều thế kỷ của Danh y Tuệ Tĩnh: “Nam dược trị Nam nhân” (Thuốc Nam trị người Nam). Đây là kim chỉ nam giúp dân tộc ta giữ gìn và tăng cường sức khỏe qua nhiều thế hệ. Với phương châm “Thầy tại chỗ, thuốc tại chỗ”, Cục Quân y đã tái bản cuốn sổ tay này với mong muốn phục vụ hiệu quả hơn nữa công tác chăm sóc sức khỏe ban đầu.
Cuốn sách đóng vai trò quan trọng trong việc phổ biến kiến thức y học dân tộc, giúp người đọc nhận biết, trồng và sử dụng các cây thuốc nam phổ biến để tự phòng và chữa những bệnh thường gặp. Trong bối cảnh y học hiện đại phát triển, việc kết hợp y học cổ truyền vào hệ thống y tế cơ sở không chỉ giúp tiết giảm chi phí mà còn bảo tồn các giá trị văn hóa y học quý báu của dân tộc.
Cấu trúc nội dung khoa học và chi tiết
Cuốn sổ tay được bố cục chặt chẽ thành bốn phần chính, đi từ việc nhận biết dược liệu đến cách ứng dụng vào thực tế điều trị.
Phần thứ nhất: Những cây thuốc nam thường dùng Đây là phần trọng tâm, giới thiệu chi tiết 45 cây thuốc phổ biến trên khắp cả nước. Mỗi cây thuốc đều được trình bày theo một cấu trúc thống nhất: tên khoa học, đặc điểm thực vật, phân bố, cách trồng, bộ phận dùng, cách chế biến, công dụng và liều dùng. Ví dụ, các loại thảo dược quen thuộc như Bạc hà, Hương nhu, Kinh giới, Ngải cứu, Tía tô, Gừng, Sả… được mô tả rất kỹ lưỡng. Người đọc có thể dễ dàng nhận biết Bạc hà qua thân vuông và hoa mọc vòng ở kẽ lá, hay phân biệt cây Sài đất với cây Lỗ địa cúc để tránh nhầm lẫn. Đặc biệt, tài liệu còn hướng dẫn các bài thuốc cụ thể cho từng loại cây, như dùng lá Tía tô để giải độc cua cá, hay dùng rễ cây Đinh lăng làm thuốc bổ cho người suy nhược.
Phần thứ hai và thứ ba: Những cây thuốc có độc và cây thuốc giải độc Một điểm đặc sắc và thể hiện sự thận trọng của nhóm biên soạn là việc dành riêng không gian để giới thiệu 6 cây thuốc có độc (như Thông thiên, Trúc đào, Cà độc dược, Lá ngón…) và 4 cây thuốc giải độc (như Rau má, Đậu xanh…). Việc nhận biết rõ các loại cây có độc là vô cùng quan trọng để tránh những hậu quả đáng tiếc khi thu hái và sử dụng. Tài liệu mô tả chi tiết các triệu chứng ngộ độc, ví dụ như ngộ độc Lá ngón sẽ thấy khát nước, đau họng, hạ huyết áp và suy hô hấp. Đi kèm với đó là các phương pháp xử lý cấp cứu kịp thời bằng y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian trước khi chuyển tuyến trên. Điều này thể hiện tính ứng dụng cao và sự an toàn trong y tế mà tài liệu hướng tới.
Phần thứ tư: Điều trị các chứng bệnh thường gặp Phần cuối của cuốn sách tổng hợp 140 bài thuốc uống trong và dùng ngoài cho 44 loại chứng bệnh khác nhau. Các bệnh lý được đề cập bao gồm:
• Bệnh về tiêu hóa: Đau bụng, tiêu chảy, táo bón, đầy bụng.
• Bệnh về hô hấp: Ho, cảm mạo, viêm họng, viêm mũi dị ứng.
• Các vết thương và tai nạn: Bỏng, bong gân, rắn cắn, côn trùng đốt, vết thương phần mềm.
• Bệnh ngoài da: Ghẻ, hắc lào, mẩn ngứa, mụn nhọt.
• Các chứng đau: Đau đầu, đau nhức răng, đau lưng, nhức mỏi khớp.
Ngoài các bài thuốc nam, tài liệu còn lồng ghép phương pháp châm bấm huyệt cơ bản. Dù chỉ nêu tên huyệt để đối chiếu tham khảo nhưng đây là sự kết hợp cần thiết để nâng cao hiệu quả điều trị.
Hướng dẫn kỹ thuật chế biến và sử dụng thuốc
Cuốn sổ tay cung cấp những nguyên tắc vàng trong việc bào chế thuốc nam mà không phải ai cũng nắm rõ. Chẳng hạn, với những thuốc có chứa tinh dầu như Bạc hà, Hương nhu thì không nên sắc quá 15 phút để tránh làm bay hơi hoạt chất. Đối với các bài thuốc gây ra mồ hôi, cần ngừng thuốc ngay khi đã đạt hiệu quả để tránh gây mất cân bằng nước và điện giải cho cơ thể.
Quy trình chế biến cũng được hướng dẫn rất tỉ mỉ, từ việc thu hái đúng thời điểm (thu hái lúc cây sắp ra hoa, thu hái vào mùa xuân hay mùa thu) đến việc phơi khô trong râm mát để giữ nguyên dược tính. Những hướng dẫn này giúp các y bác sĩ tại tuyến cơ sở và người dân có thể tự bào chế thuốc đảm bảo chất lượng ngay tại đơn vị hoặc gia đình.
Giá trị thực tiễn và tinh thần y đức
Cuốn tài liệu không chỉ là một cuốn sách kỹ thuật đơn thuần mà còn thấm đẫm tinh thần y đức. Ở trang cuối, tài liệu trích dẫn Di huấn về y đức của Hải Thượng Lãn Ông, nhắc nhở người thầy thuốc về trách nhiệm, sự tận tâm và lòng vị tha đối với người bệnh. Những lời dạy về việc không được lười biếng, không được tham lam hay phân biệt đối xử với người nghèo là bài học quý báu cho mọi thế hệ thầy thuốc.
Trong phần giới thiệu, nhóm biên soạn cũng mạnh dạn giới thiệu cây Chó đẻ răng cưa (Diệp hạ châu) trong việc điều trị viêm gan siêu vi B – một căn bệnh có tỷ lệ mắc cao tại Việt Nam – nhằm giúp người đọc có thêm nguồn tham khảo giá trị cho những bệnh lý mãn tính và phức tạp.
Kết luận
“Sổ tay thuốc nam chữa bệnh tuyến cơ sở” là một tài liệu khoa học, thực tiễn và mang đậm bản sắc y học dân tộc. Với sự đóng góp của các chuyên gia đầu ngành trong quân đội, cuốn sách đã hệ thống hóa một lượng kiến thức khổng lồ về thảo dược Việt Nam thành những chỉ dẫn dễ hiểu, dễ làm.
Tài liệu này không chỉ giải quyết bài toán thiếu hụt thuốc men tại những nơi khó khăn mà còn mở ra một hướng đi bền vững trong việc chăm sóc sức khỏe cộng đồng bằng nguồn dược liệu tự nhiên. Đây xứng đáng là cuốn sách gối đầu giường cho các cán bộ y tế cơ sở và là nguồn tham khảo hữu ích cho mỗi gia đình trong việc tự chăm sóc và bảo vệ sức khỏe bằng những phương pháp tự nhiên, hiệu quả và an toàn.
Cô bác anh chị xem chi tiết tài liệu: TẠI ĐÂY
Gửi câu hỏi cho bác sĩ
